ارائه تصویری از دولت سعودی در تخریب اماکن مذهبی و فرهنگی

نویسنده(مولف): ـ

دولت سعودی با هدف قراردادن مهم ترین اماکن میراث تاریخی و دینی پادشاهی سعودی جهت خدمت به منافع مشترک نخبگان اقتصادی و مذهبی، برنامه گسترده‌ای از تخریب را پیاده کرده است. در غیاب آنها، سلطنت توانسته است ساخت زیرساخت‌های گسترده تجاری اطراف اماکن مقدس اسلام را مجاز/ و روابط خود با وهابیت و پایگاه اقتصادی پادشاهی را تقویت کند.

1. مقدمه


وزارت امور اسلامی، اوقاف، دعوت و ارشاد که معمولاً با عنوان اختصاری وزارت امور اسلامی نامیده می شود بر فعالیت مذهبی درعربستان سعودی نظارت دارد. همانگونه که در فصل یک از ارائه تصویری از دولت سعودی [1] گفته شد، در حالی که کمیسیون امر به معروف و نهی از منکر بطور مستقیم قوانین شرعی را اجرا می کند، وزارت امور اسلامی مسئولیت اجرای خدمات گسترده‌تر مذهبی را به عهده دارد. وظایف اولیه سازمان امور اسلامی شامل نظارت بر هماهنگی انجمن ها و سازمان‌های اسلامی، تعیین روحانیت، وساخت و نگهداری مساجد است. [2]


آری، این وزارتخانه علیرغم ماموریت رسمی خود در "حفظ ارزش‌های اسلامی" و نگهداری مساجد به شکلی که مناسب تقدس آنها باشد،[3] در فعالیت طولانی مدت دولت علیه میراث تاریخی شبه‌جزیره - میراث اسلامی یا غیره- همکاری می کرد. از سال ۱۹۲۵، خاندان آل سعود بر تخریب مقابر، مساجد و آثار باستانی در جده، مدینه، مکه، الخُبر، عوامیه، و جبل الاحد نظارت داشته است. به گفته بنیاد تحقیقات میراث اسلامی، تنها در فاصله سال‌های ۱۹۸۵ تا ۲۰۱۴، دولت از طریق تأسیس وزارت امور اسلامی در سال ۱۹۹۳، ۹۸% از اماکن مذهبی و تاریخی موجود در عربستان سعودی را تخریب کرد. [4] مفسران بر این باورند که نقش به ظاهر متناقض وزارت امور اسلامی در تخریب اماکن مقدس اسلامی به واقع محصول اتحادی به همان اندازه ناهماهنگ بین نیروهای وهابی و تجارت است.[5] دولت دراجبار به اذعان به روندهای جمعیتی و اقتصادی بزرگتر درعربستان سعودی یعنی رشد سریع جمعیت، افزایش شهرنشینی و ازهمه مهمتر کاهش درآمدهای نفتی، تلاش فزاینده‌ای داشته است تا رضایت خاطر وهابیان را در تشکل مذهبی آنها ونخبگان مالی پادشاهی سعودی فراهم آورد. بدین منظور، دولت فرصت دوگانه برای توسعه اماکن اسلامی و پاکسازی فضا برای توسعه تجاری را محدود کرده است. به عنوان مثال، پروژه فعلی توسعه مسجد الحرام به طور همزمان از ماموریت گسترده تر وهابیان در تغییرعقیده [7] و سودآوری حج- بزرگترین منبع درآمد پادشاهی سعودی در کنار نفت- بهره می برد.[8] از آنجایی که تأمین مالی این پروژه ها تقریباً به طور کامل در دست وزارت دارایی عربستان سعودی است، این وزارتخانه نیز وسیله ای فراهم می کند تا دولت بتواند دلارهای نفتی خود را برای بازگشت بیشترسرمایه بازیافت کند. اگرچه دولت آنها را در قالب عبارات فنی عمدتاً مبهم یا بی ضرر به کار می‌برد،[9] اما این برنامه های توسعه باعث مختل شدن اجتماعات سنتی و وارد آمدن خسارات جبران ناپذیر به چشم اندازتاریخی شبه جزیره شده است. در مکه، "توسعه اسلامی" تحت حمایت دولت به معنی تخریب متناقض سازه های مذهبی جهت هموار نمودن راه برای احداث هتل ها، مراکز خرید، و عابر بانک ها بوده است. [10] توسعه مسجد الحرام به تنهایی بزرگترین پروژه در میان تعداد زیادی از پروژه های قابل مقایسه فعلی توسعه در سراسر عربستان سعودی است، این پروژه‌ها در مجموع الگوی وسیع‌تری از تخریب خلاقانه اماکن تاریخی را به نمایش می گذارند، و برخی از قدیمی‌ترین و مهم‌ترین اماکن موجود در تاریخ زندگی بشر را مورد هدف قرار می دهند. بعلاوه، دولت از تأثیر منافع مذهبی و مالی جهت توجیه اقدامات خود درجریان انهدام اماکن تاریخی اقلیت مخالف و تحمیل یکدستی مذهبی گسترده تر بهره برداری می کند. این تلاش های همزمان در جهت نابودی هر گونه سابقه تاریخی فرهنگ هایی بوده است که پیش از حکومت سعودی ها وجود داشتند.


از آنجایی که وزارت امور اسلامی به دلیل عدم عمل به وظایف خود در درجه اول مرتکب نقض قانون شده است، این فصل کمتر به ساختار سازمانی این وزارتخانه و قابلیت های آن خواهد پرداخت و بیشتر به تسهیل روندهای فوق الذکر اشاره خواهد کرد. وزارت امور اسلامی بیش از آنکه موضوعی مناسب برای تجزیه و تحلیل باشد، حکم چشم‌اندازی را دارد که از آن طریق می‌توان همدستی نهادی در تخریب اماکن مذهبی از سوی حکومت پادشاهی را ارزیابی نمود و در واقع هدف ازاصلاحات مرتبط با این تخریب ها را بررسی کرد.


براین اساس، بخش اول این فصل بطور خلاصه عملکرد و وظیفه وزارت امور اسلامی را در این زمینه مرور خواهد کرد. بخش بعدی به مطالعه تخریب اماکن مذهبی، فرهنگی و تاریخی در پادشاهی عربستان و نیز نقض حقوق و آزادی های اساسی مذهبی خواهد پرداخت. این بخش در صدد ارائه فهرستی جامع از هر یک از اماکن تخریب شده به دست مقامات سعودی نیست، بلکه سعی دارد تا تاریخ و وسعت اقدامات پادشاهی سعودی علیه این اماکن را بررسی کند و در صورت امکان به اقدامات و تلاش‌های وزارت امور اسلامی جهت ابهام یا دفاع از خسارات وارده اشاره کند. در نهایت این فصل کار خود را با ارائه توصیه‌هایی برای دولت سعودی جهت تغییر ساختار وزارت امور اسلامی برای حمایت بهتر ازمیراث پادشاهی سعودی بجای کمک و تشویق تخریب آن به پایان خواهد برد.


2. وزارتخانه


وزارت امور اسلامی با حکم سلطنتی – الف/3 و در سال تأسیس ۱۹۹۳ شد تا "در جهت ارائه خدمات به مساجد، توسعه و حمایت از موقوفات، تبلیغ اسلام، توجه به مسائل اسلامی و همکاری با انجمن ها و مراکز اسلامی جهت کمک به مسلمانان در پرستش خداوند" فعالیت کند. [11] طبق مندرجات وب سایت رسمی وزارت امور اسلامی، فعالیت های مستمرآن در جهت دستیابی به هفت هدف کلی است. این اهداف به شرح زیر خلاصه می شوند:


1. انتشار مطالب اسلامی،


2. حفظ و نگهداری ارزش های اسلامی،


3. حمایت از انجمن ها و نهادهای بین المللی اسلامی،


4. حفظ و نگهداری مساجد،


5. تهیه کتب و انجام تحقیقات اسلامی،


6. مدیریت صحیح و سرمایه گذاری درست در اموال موقوفه، و


7. بهبود کارایی خدمات اسلامی بصورت گسترده.[12]


علاوه بر این وظایف، وزارت امور اسلامی بر مجموعه ملک فهد در حوزه چاپ قرآن کریم و انتشار مطالب آن و نیز انواع خیریه های سعودی که در جهت ارتقای حفظ و قرائت قرآن کریم فعالیت می‌کنند، نظارت دارد. [13] اساساً، وزارت امور اسلامی به عنوان یک نهاد نظارتی و هماهنگ کننده متمرکز برای طیف وسیعی از خدمات اسلامی در پادشاهی عربستان سعودی و از طریق آن، در حوزه‌های خصوصی و عمومی، و نیز داخلی و بین‌المللی فعالیت می‌کند.


با این وجود، تأسیس وزارت امور اسلامی ظاهراً تأثیر کمی برکاهش تخریب مساجد، مقابر، و سایر اماکن میراث فرهنگی و تاریخی پادشاهی سعودی داشته است. از آنجا که دولت به دنبال تأسیس وزارت امور اسلامی، فعالیت های توسعه شهری خود را افزایش داده است، وزارتخانه مزبور نتوانسته است به جنبه های کلیدی اهداف دوم و چهارم خود دست یابد. به بیان دقیق تر، وزارت امور اسلامی تصمیم گرفته است تا تقریباً از تمامی اماکن مذهبی، فرهنگی و تاریخی موجود در عربستان سعودی چشم‌پوشی کند و به دنبال محدود ترین تفسیر از وظایف گسترده خود در حفظ ارزش‌های اسلامی و نگهداری از مساجد باشد.


از سال ۱۹۹۶ تا ۲۰۱۴،[14] و پس از آن بار دیگر از سال ۲۰۱۵ [15] - تقریباً در طول حیات وزارت ‌امور اسلامی- صالح ابن عبدالعزیز آل الشیخ بعنوان وزیر اموراسلامی فعالیت کرده است. آل شیخ یکی از قدرتمندترین خاندان های عربستان سعودی است و سلاله آن به محمد ابن عبدالوهاب، بنیانگذار وهابیت بر می گردد. [16] صالح ابن عبدالعزیز آل الشیخ علاوه بر دو بار انتصاب به عنوان وزیر امور اسلامی، به عنوان یکی از اولین مفتیان پادشاهی سعودی (یا مقام رسمی مذهبی وهابی) منصوب شد. [17] حتی دو تن از نزدیکان وزیر در سلسله مراتب وهابی به مدارج عالیه دست یافته اند و هر یک از آنها بعنوان مفتی اعظم عربستان سعودی منصوب شده اند، بویژه عبدالعزیزابن عبداله آل الشیخ، مفتی عربستان سعودی که ظاهراً تخریب اماکن مذهبی را که در گذشته و با حمایت دولت صورت گرفته بود، تائید کرده است و خواهان تخریب کلیساهای مسیحی منطقه نیزشده است. [18]


رهبری تقریباً دائمی صالح ابن عبدالعزیز آل الشیخ تنها یک نمونه از روابط رسمی وزارت امور اسلامی با تشکل وهابی است. بطور کلی، عدم هرگونه جدایی سازمانی ازاین تشکیلات سبب شده است تا وزارت امور اسلامی از انجام وظایف خود بعنوان نهادی دولتی و مستقل بازماند. متقابلاً این وزارتخانه در مسیر گسترش نخبگی سیاسی و مذهبی، تفسیر سلیقه‌ای، و استفاده از اختیارات خود در جهت حمایت از سیاست های از پیش تعیین شده دولت، از جمله پروژه‌های توسعه تحت حمایت دولت بر اساس تخریب آثار گذشته، فعالیت کرده است.


این طرز رفتار به تعهدات سختگیرانه در حمایت از مساجد و اماکن مذهبی خاص یا حتی اعلام عدم رضایت از اقتدار و اعمال نظر مستقیم پادشاه بر دو حرم مطهر منجر نشده است [19] و متقابلاً به معنای واکنشی در تائید هرگونه تخریب بر اساس ضرورت پروژه های در دست اقدام بوده است.


3. تخریب اماکن مذهبی و نقض آزادی مذهبی


الف) تخریب در دوران گذشته


اگرچه اقدامات توسعه طلبانه دولت در طی 30-20 سال اخیر شدت گرفته است، اما تخریب منظم اماکن با تأسیس وزارت اموراسلامی شروع نشده است. درحقیقت، رهبران خاندان آل سعود ابتدا سیاستی برای هدف قرار دادن سازه ‌های مذهبی "بت‌پرستی" در جریان فتح مجدد شبه جزیره عربستان در اواسط دهه 1920 اتخاذ کردند.


در اوایل سال ۱۹۲۶، شش سال قبل از اتحاد رسمی پادشاهی عربستان، عبدالعزیز ابن عبدالرحمان ابن سعود (که با نام ابن سعود، اولین پادشاه عربستان سعودی فعلی، نیز معروف است) دست به تخریب مقابر مطهر در قبرستان المعلاه در مکه زد. [20] این قبرستان که قدمت آن به پیش از اسلام برمی‌گردد، شامل مدفن عبدالمناف (جد پدری پیامبر اکرم (ص، عبدالمطلب (پدربزرگ پیامبر اکرم(ص، ابوطالب (عموی پیامبر(ص و خدیجه خویلد (اولین همسر پیامبر(ص بود. در همان سال، ابن سعود بخش اعظمی از قبرستان بقیع در مدینه را تخریب کرد[21] و مزارهای حضرت ابراهیم (ع) (ابراهیم ادیان توحیدی)، حضرت فاطمه زهرا (س) (دخت پیامبر اکرم (ص، امام حسن مجتبی (ع) (دومین امام از امامان شیعیان دوازده امامی)، امام محمد باقر(ع) (پنجمین امام از امامان شیعیان دوازده امامی)، امام جعفر صادق (ع) (ششمین امام از امامان شیعیان دوازده امامی)، عباس ابن عبدالمطلب (عمو و صحابه پیامبر(ص، صفیّه بنت عبدالمطلب (عمه و صحابه پیامبر(ص، عاتکه بنت عبدالمطلب (عمه پیامبر(ص، ام البنین (دومین همسر علی ابن ابیطالب (ع، اسماعیل ابن صدیق (امام شیعه اسماعیلی)، عبدالله ابن جعفر طیار (پسر عموی پیامبر(ص، حلیمه السعدیه (دایه پیامبر(ص) در دوران طفولیت وی)، و 7000 نفر دیگر است که تصور می شود نسبتی با پیامبر اکرم(ص) داشتند. [22]


امام حسن مجتبی (ع)، امام علی ابن الحسین (ع)، امام محمد باقر(ع)، و امام جعفر صادق (ع) که مزارآنها توسط ابن سعود تخریب شد، در میان دوازده امامی هستند که در شیعه امامیه (یا دوازده امامی)، شاخه غالب اسلام شیعی، مورد تکریم و احترام قرار می‌گیرد. اسماعیل ابن صدیق که مزار او نیز تخریب شده است، امام کسانی است که فرقه شیعه اسماعیلیه به نام او نامگذاری شد. [23] جهت بزرگداشت مصیبت وارده ناشی از تخریب مقابر مزبور، برخی مسلمانان شیعه هر ساله مراسم یادبودی در تکریم تخریب مزارهای بقیع بدست ابن سعود برگزار می کنند. این مراسم یادبود با عنوان "روز غم و اندوه" شناخته می شود. [24]


ب) تخریب در دوران معاصر


با پیشرفت دولت سعودی معاصر، وراث ابن سعود گاه به معنای واقعی کلمه این تلاش ها را ادامه دادند. بعنوان مثال، در سال ۱۹۷۸، دولت تصمیم گرفت مسجد الباشا در حره الشام جده را با خاک یکسان کند. بر اساس اظهارات مقامات شهرداری جده، این بنای عثمانی قرن هجدهم تا زمانی که تخریب شود و مسجد دیگری در محل آن احداث گردد، بدون کوچک ترین آسیبی باقی مانده بود. [25]


در سال ۱۹۸۹، مقامات سعودی جسد عبداله پدر پیامبر اکرم (ص) را ازمدفن او در منزلی که پیامبر(ص) دوران طفولیت خود را سپری کرده بود، بیرون کشیدند. اطلاعات به دست آمده از مطالعات آمریکایی های حامی دموکراسی و حقوق بشر در بحرین حاکی از آن است که بقایای جسد عبداله هم اکنون در قبرستان بقیع نگهداری می شود. با این وجود خانه پیامبر(ص) تخریب شد، و طبق گزارشات واصله، مقامات برای تأمین فضای مناسب جهت توسعه بازار مرمر بیرون از مسجد الحرام آن را با خاک یکسان کردند. دولت هم چنین در سال ۱۹۸۹ خانه خدیجه بنت خویلد، اولین همسر پیامبر اکرم(ص)، را ویران و به جای آن یک کتابخانه و یک سری سرویس بهداشتی برای زائران مسجد الحرام احداث کرد. [26] تقریباً یک دهه بعد، در سال ۱۹۹۸، مقامات سعودی مزارآمنه بنت وهب، مادر پیامبر اکرم (ص) را با خاک یکسان کردند و آتش زدند.


تا سال ۲۰۱۲، دولت تخریب مناطقی را که گفته می‌شد محل عبادت یا موعظه پیامبر اکرم (ص) بود، آغاز کرد – طبق مطالعات فوق‌الذکر، درآن سال مقامات سعودی ستون های عثمانی و عباسی دار الارقم را، که تصور می‌شد پیامبر اکرم (ص) برای اولین بار در آنجا دست به تبلیغ دین اسلام زده بود، خراب کردند. یک سال بعد، دولت از بتن برای پر کردن شکاف های کوه احد در شمال مدینه ، محل مراقبت از پیامبر اکرم (ص) بعد از جراحت در جنگ احد، استفاده کرد. [27] کارلا پاور از مجله تایم می‌نویسد: هنگامی که مقامات سعودی کار پر کردن شکاف‌های کوه احد را به پایان رساندند، دامنه کوه احد را نیز حصار کشیدند و به بازدید کنندگان هشدار می دادند که این کوه نیزهمانند سایر کوه ها است. [28]


گزارش‌های اخیر حاکی از آن است که دولت سعودی عملیات تخریب را سرعت بخشیده است. بعنوان مثال، تنها در نوامبر ۲۰۱۴، مقامات هفت مسجد مختلف در سراسر شهر مدینه را ویران کردند. یکی از این مساجد، مسجد متعلق به ابوبکر الصدیق، خلیفه اول اسلام بود که جهت احداث دستگاه خودپرداز با خاک یکسان شد. [29] طبق نوشته هفته نامه آمریکایی نیویورکر، سال گذشته هتل هیلتون بر روی خانه تخریب شده او ساخته شد.[30] اکتبر سال ۲۰۱۴، دکتر محمد الامین الخطری، مدیرکل دفتر وزارت امور اسلامی شعبه مدینه، صراحتاً اعلام کرد که پیش از تکمیل نوسازی و توسعه تسهیلات مسجد پیامبر(ص)، ۹۵ ملک و ۱۲۶ مسجد نابود خواهند شد (در مورد نقشه این پروژه به پیوست الف مراجعه کنید). [31]


ژانویه سال ۲۰۱۵، ابراهیم العصاف، وزیر دارایی عربستان، برآورد بیشتری از تخریب لازم برای این پروژه ها ارائه داد و اظهار داشت که بیش از ۱۰ هزار ملک باید تخریب شوند. [32] الخطری به نقل از العربیه اعلام کرد که تنها چند مورد از این املاک تخلیه شده است و عملیات تخلیه املاک دیگر ادامه دارد. [33] العصاف هم چنین اظهار داشت که قیمت ۲۵۰۰ واحد از ۱۰ هزار واحد ملک مزبور به صاحبان املاک پرداخت شده است. [34] مطالعات آمریکایی های حامی دموکراسی و حقوق بشر در بحرین معتقدند که مسجد الغمامه که پیامبر(ص) در سال‌های پایانی عمر خویش بارها در آن به نماز ایستاده بود، در فهرست اماکنی است که باید تخریب شوند. [35] همین مطالعات در جایی دیگر گزارش می دهد که مقامات عربستان سعودی خانه علی بن ابیطالب (ع)، پسر عمو و داماد پیامبر اکرم (ص) و اولین امام شیعیان، را ویران کردند. برای بیان تعاملات فزاینده بین تخریب اماکن مذهبی تحت حمایت دولت، وهابیت و تجارت درعربستان سعودی فعلی بهتر است بزرگ‌ترین پروژه توسعه در دست اقدام دولت با جزئیات کامل مورد بررسی قرار گیرد.


توسعه مسجد الحرام مکه


تخریب اماکن تاریخی توسط دولت (بعد از آنکه ملک عبداله فقید در سال ۲۰۱۱ برنامه بودجه ۲۱ میلیارد دلاری برای تغییر و توسعه مسجد الحرام مکه را اعلام کرد) با واکنش گسترده بین المللی مواجه گردید و بیشتر با روند توسعه تجاری شهری شناخته شد. [36]


انتظار می رود این پروژه که از سوی آژانس مطبوعاتی دولتی عربستان سعودی بعنوان "بزرگترین طرح توسعه در میان تمام طرح های پیشین" مورد تحسین قرار گرفته است،[37] مساحت مسجد را حداقل 000/400 مترمربع توسعه [38] و ظرفیت آن را از حدود هفتصد و پنجاه هزار نفر نمازگزار به بیش از دو میلیون نفر افزایش دهد. [39] طبق گزارش‌های سال ۲۰۱۴، این طرح توسعه حدود ۲۰۰% از بودجه اولیه خود نیز فراتررفته است. [40]


برای تحقق چنین پروژه ساختمانی عظیمی، وزارت امور اسلامی و دولت بزرگ سعودی به یک اندازه فعالیت های تخریبی گسترده را مجاز دانسته اند. نوامبر سال ۲۰۱۴، زمانی که مقامات دست به تخریب هفت مسجد در شهر مدینه زدند، دولت مجموعه بی نظیری از رواق ها و ستون های اطراف کعبه را که یکی از مقدس ترین مکان ها در اسلام و کانون مسجد الحرام به شمار می رود، منهدم کرد. [41]


ظاهراً رواق ها و ستون هایی که قدمت آنها به ترتیب به قرون هفدهم و هشتم میلادی بر می گردد، برای گسترش فضای حیاط برداشته شده بودند. [42] در ابتدای سال ۲۰۱۴، دولت خانه حضرت حمزه سیدالشهدا (ع)، عموی پیامبر(ص) را خراب کرد تا فضایی برای احداث یک هتل آماده کند.[43] پیش از پایان آن سال مقامات حتی برنامه هایی برای تخریب محل تولد حضرت محمد (ص) و جایگزینی آن با یک کاخ برای عبداله پادشاه وقت یا امام مسجد الحرام داشتند. [44]


همانند آنچه که در کوه احد و سایر اماکن بظاهر برای بت پرستی دیده می شود، مقامات علائم هشدار دهنده ای در اطراف محل نصب کرده اند با این مضمون که هیچ مدرکی دال بر ولادت حضرت محمد (ص) در آن مکان وجود ندارد ولذا استفاده از این مکان برای هرگونه عبادت، توسل یا تضرّع ممنوع است. [45]


با وجود درگذشت ملک عبداله در ژانویه سال ۲۰۱۵، این پروژه های توسعه با نظارت جانشین او، ملک سلمان، در حال اجرا است. ژوئیه همان سال، ملک ‌سلمان یک مجموعه از پنج پروژه فرعی جدید را آغاز کرد که شامل طرح توسعه ملک عبداله، حیاط‌ها، تونل‌ها، ساختمان هایی برای تأسیسات خدماتی و اولین کمربندی بود. [46]


علاوه بر این، تعدادی از برنامه های توسعه انبوه با بودجه دولتی فراتر از منطقه مجاور مسجد الحرام و بیشتر در داخل شهر اجرا شده اند و این مسئله برخی از منتقدین را برانگیخته است تا از این کلان شهر به سرعت در حال رشد نه به عنوان مکه که شهری بیشتر شبیه به منتهن یاد کنند (برای تایم لپس تصاویر ماهواره ای مسجد الحرام و حوالی آن به پیوست ب مراجعه کنید).[47] به عنوان مثال، روزنامه هافینگتون پست گزارش داد که با هزینه کامل وزارت دارایی عربستان سعودی، مکه تا سال ۲۰۱۷ صاحب "بزرگترین هتل جهان از لحاظ تعداد اتاق" خواهد شد. [48] مجتمع هتل ابراج کودای که 11,200 اتاق در ۱۲ برج و مرکز خرید، مرکز همایش، و چندین رستوران، سالن و باند هلی کوپتر خواهد داشت، هزینه ای بیش از 5/3 میلیارد دلار خواهد طلبید و 4/1 میلیون متر مربع در فاصله یک مایلی از مسجد الحرام را در بر خواهد گرفت .[49]


اگرچه بدون شک این هتل با ۱۲۰۰ سوئیت لوکس ۴۵ متری خود نظر بسیاری از مسافران را جلب خواهد کرد، اما وب سایت آمریکایی بیزنس اینسایدر به نقل از سامی عنقاوی معمار می نویسد که این پروژه ها دقیقاً بیانگر آثار فرهنگی و تاریخی تخریب شده آن منطقه هستند. وی با اشاره به پروژه هتل رویال کلاک تاور ۱۵ میلیارد دلاری مکه می گوید این برج و چراغ های آن شبیه لاس وگاس است. حقیقت تاریخ مکه با بولدوزر ها و دینامیت ها از بین می رود. آیا این توسعه و پیشرفت است؟[51] دکتر فائز جمال نیز در شبکه الجزیره به همین موضوع اشاره می‌کند و می‌گوید آنچه که امروزه در مکه اتفاق می‌افتد مدفون کردن تاریخ و جغرافیا است.... تمام کوه ها برای دستیابی به پروژه های سودآور و منافع شخصی و تحت عنوان توسعه برای مسلمانان منفجر و ازهم پاشیده شده اند. [52]


سایر منتقدان معتقدند که برنامه‌های توسعه شهری زندگی آسیب پذیر ترین قشر از مردم شهر مکه را به خطر انداخته اند. بعنوان مثال، مقامات قصد دارند برای اجرای پروژه جبل شرا شیف که شامل احداث خط مترو، یک خط ریلی سریع السیر، چند هتل و یک محله مسکونی مجلل برای اتباع سعودی است، منطقه زاغه نشینی را که عمدتاً محل زندگی مهاجران آفریقایی و برمه ای است، از بین ببرند.[53]


عرفان العلوی از بنیاد تحقیقات میراث اسلامی با بیان این مسئله می‌گوید که اخراج مالکان اصلی املاک شرایط بد زندگی در زاغه های شهر مکه را تشدید می کند: [ساکنان آواره] هم اکنون در حاشیه شهر و بدون داشتن شرایط بهداشتی مناسب در زاغه ها به سر می برند- محلی ها که چندین نسل در این منطقه زندگی کرده اند، مجبور می شوند راه را برای این قلعه های مرمری سر به فلک کشیده باز کنند.[54] اوایل سال ۲۰۱۱، یک فوت مربع زمین در اطراف مسجد الحرام به قیمت 18000 دلار فروخته می‌شد .... در حالی که میانگین قیمت زمین در موناکو ۴۴۰۰ دلار بود، این افزایش قیمت املاک و مستغلات به سرعت مناطق تاریخی شهر را برای ساکنان قدیمی خود غیر قابل دسترس می کند. [55] به گفته آیت بطراوی روزنامه نگار، دولت همچنین با تخریب ۵۸۰۰ باب خانه مسکونی پیش از پروژه توسعه مسجد الحرام مستقیماً در این بحران مسکن سهیم شد. [56] العلوی گزارش می دهد که بسیاری از ساکنان قبلی غرامتی از این بابت دریافت نکردند و کمتر از یک هفته به آنها فرصت تخلیه داده شد.[57] مقامات با افزوردن آسیب‌های جمعی شهر، بخش بزرگی از پروژه های تخریب خود را به سرعت و شبانه انجام داده‌اند.[58]


اخیراً پروژه های توسعه به دلیل سقوط جرثقیلی که به مسجدالحرام آسیب زد و دست کم جان ۱۰۷ نفر را گرفت، زیانبار بوده اند[59]. اگرچه دولت به سرعت و به دلیل عدم رعایت نکات ایمنی دست به تحریم گروه بن لادن سعودی- یکی از بزرگترین شرکت های ساختمانی در جهان و طرف قرارداد توسعه مسجدالحرام- زد، اما این واقعه حاکی از سهل انگاری گسترده تر در کار و در برنامه های متعدد و اغلب تصادفی دولت در امر توسعه است. [60] در حالی که فاجعه سقوط جرثقیل تاکنون بدترین حادثه عمرانی در طی برنامه های توسعه مسجدالحرام بوده است، اما موضوع آن در میان حوادث مشابه دیگر از جمله آتش‌سوزی های متعدد[61]، سقوط داربست[62] و ریزش دیوار حائل به حاشیه رانده شد. [63] تقریباً تمام کسانی که درحوادث کوچک تر مجروح یا کشته شدند، زائر و کارگران مهاجر بودند. [64] با وجود این الگوها و با وجود هشدارهای ادعا شده از سوی امیر مکه در ابتدای جریان سقوط جرثقیل [65]، ظاهراً گروه بن لادن سعودی اقدامات چندانی در جهت اصلاح سیاست های ایمنی خود انجام نداده است. این نگرانی ها از سوی مفسرانی تقویت شده است که دولت و پیمانکاران آن را به سوء استفاده از کارگران مهاجر و ایجاد سیستم سخت تضمین سود های بیشتر حاصل از تخریب اماکن میراث فرهنگی و تاریخی متهم نموده اند. [66] در زمان نگارش این مقاله، و طی دو هفته از زمان سقوط جرثقیل، دو مورد آتش‌سوزی در دو هتل جداگانه در مکه رخ داده بود که طی آن دست کم 6 نفر مجروح و بیش از 1000 نفر مجبور به ترک محل شدند. [67]


فاجعه جرثقیل همچنین بر آنچه که سعید الغمدی، دیپلمات سابق سعودی، اساساً انحصار پروژه های بزرگ دولتی در مکه و بطورکلی در پادشاهی سعودی می داند، تأکید دارد. به نقل از بیزنس اینسایدر، الغمدی معتقد است حرص و طمع دولت و چندین پیمانکار اصلی آن را که گروه بزرگ بن لادن سعودی مظهری از آنهاست، برانگیخته است تا کالاهای عمومی از جمله ایمنی و حفظ آثار تاریخی را به نفع افزایش سریع ارزش تجاری محل کم رنگ جلوه دهند. [68] وی معتقد است مسلمانان سراسر جهان پیوندی دیرینه و صمیمی با مکه دارند، مکانی که متعلق به یک تاجر یا یک شرکت نیست. [69]


اگرچه الغمدی در سال ۲۰۱۴ دست به چنین انتقادی زد، اما حکومت سلطنتی، دهه ها با گروه بن لادن سعودی همکاری کرده است و تحلیلگران این شرکت را ذوب شده در اقتصاد پادشاهی عربستان توصیف کرده اند. [70] در پی وقوع فاجعه سقوط جرثقیل، دولت تدابیر نادری برای دوری از این شرکت اتخاذ نموده است که از آن جمله می توان به صدور تعلیق در قراردادهای جدید دولتی اشاره کرد. اما با توجه به اینکه گروه بن لادن سعودی همچنان به مدیریت طرح توسعه مسجدالحرام و نیز پروژه 2/1 میلیارد دلاری برج سلطنتی در جده ادامه می‌دهد (که قراراست بلندترین بنای جهان با بیش از یک کیلومترارتفاع باشد)، مقامات تغییری در روند اصلی و جاری اقدامات توسعه که با هم پیش می برند، نداده اند.


ج) تخریب هدفمند و عامدانه میراث شیعه


دولت سعودی علاوه بر برنامه های توسعه شهری خود و تخریب عمومی اماکن اسلامی که ناخوشایند یا مشرکانه می انگارد، به ویژه مساجد و اماکن عبادتی شیعیان را مورد هدف قرار داده است. همانطور که پیش ازاین اشاره شد، رهبران پیشین خاندان آل سعود حتی پیش از اتحاد پادشاهی سعودی دست به تخریب مقابر شخصیت‌های برجسته تاریخی شیعیان زدند و سیاست‌های این فاتحان اصلی -به علت عدم تحمل محارب وهابی- متعاقباً در نهادهای دولت سعودی دنبال شده است.


درمطالعات امریکایی های حامی دموکراسی و حقوق بشر در بحرین آمده است که مقامات وقت سعودی به طور مداوم مساجد شیعیان را تخریب یا تعطیل کرده‌اند و بسیاری از شیعیان را وادار کرده اند تا مجالس مذهبی خود را به طور خصوصی برگزار نمایند. بعنوان مثال، در سال ۲۰۰۸، منابع این مطالعات و با افشاگری منابع دیپلماتیک [72] اعلام نمودند که دولت تمام مساجد شیعیان در شهر الخبر واقع در استان شرقی عمدتاً شیعه‌نشین عربستان را بسته است. بعد از دوسال تعطیلی ظاهراً موقت مساجد، وزارت کشور به دلایل نامعلوم امنیتی مساجد را به طور دائم تعطیل کرده است و از آن زمان تاکنون، اعضای جامعه شیعی الخبر به دلیل عبادت در اقامتگاه های خصوصی خود تحت پیگرد قانونی قرار گرفته اند. روزنامه دیلی استار در سال ۲۰۱۵ گزارش داد که مقامات سعودی فردی به نام ظهیر بوساله، شیعه ۴۷ ساله مقیم الخبر، را به دلیل میزبانی برگزاری جلسات هفتگی دعا و نماز درمنزل خود دستگیر کردند. [73] ژوئیه همان سال، یک دادگاه بوساله را به دو ماه زندان و ۶۰ ضربه شلاق محکوم کرد و وقتی آژانس فرانس پرس از وی پرسید که چرا میزبان این گرد‌همایی ها بوده است، وی پاسخ داد که مسجدی برای شیعیان در شهر الخبر وجود ندارد. [74] گزارش می‌رسد که دولت عربستان بوساله را به جهت میزبانی تجمعات برگزاری نماز حداقل سه بار دیگر طی هفت سال گذشته زندانی کرده بود. [75] به گفته وی بسیاری از شیعیان مجبور شده‌اند تا اجتماعات مشابهی در سراسر شهر برگزار کنند. [76]


طبق نظر منابع مطالعاتی امریکایی های حامی دموکراسی و حقوق بشر در بحرین تعامل بین اقدامات امنیتی تبعیض آمیز وتخریب اماکن مذهبی شیعه در سال ۲۰۱۲ تبلور یافت، یعنی زمانی که دولت به تلافی اعتراضات ضد دولتی، مسجد عین الامام حسین در شهرعوامیه را خراب کرد. اگر چه این مسئله نشان نمی دهد که کدام ساختمان تخریب شده است اما گزارش سال ۲۰۱۲ وزارت امور خارجه آمریکا درمورد آزادی مذهبی بین المللی نیز یاد آور گزارش‌هایی است که نیروهای امنیتی درماه سپتامبر اقدام به تخریب مسجد شیعیان در شهر عوامیه و در جریان سرکوب معترضین در این شهر کردند. [77] در طی همین تظاهرات اعتراض آمیز بود که نیروهای امنیتی شیخ نمر باقر النمر، روحانی برجسته شیعی و مدافع حقوق بشر، را هدف شلیک گلوله قرار داده و دستگیر کردند. دادگاه ویژه کیفری بعدها شیخ نمر و برادرزاده او علی محمد نمر را که در هنگام دستگیری تنها ۱۷ سال داشت به اتهام فعالیت دراعتراضات محکوم و حکم اعدام برای آنها صادر کرد. [78] همانگونه که در فصل های قبل پیرامون دولت سعودی اشاره شد، شهرعوامیه نیز درسال‌های ۲۰۱۴ و ۲۰۱۵ دو بار مورد حمله بسیار خشونت آمیز نیروهای ویژه امنیتی وزارت کشور قرار گرفت. [79] وزارت امور اسلامی که در سال ۲۰۱۳ حدود 75000 عضو روحانی اهل سنت را استخدام کرد، اما حتی یک واعظ اهل تشیع را به کار نگرفت، در رفع نگرانی های این انجمن ها اقدامات زیادی انجام نداده است.


د) تخریب اماکن فرهنگی و تاریخی سکولار


در حالی که دولت به طور کلی تخریب هدفمند میراث فرهنگی را بعنوان واکنشی امنیتی به مخالفت با شیعه ادامه داده است، بسیاری از سازه های متعلق به غیر مسلمانان و/ یا سازه های تاریخی سکولار را تخریب کرده است. در سال ۱۹۷۵، مقامات عربستان آرامگاه حوا در شهر جده را با بتن پر کرده و خراب کردند. بخشی از محل این مزار که به باور برخی مدفن حضرت حوای انجیلی است، در سال ۱۹۲۸ و توسط شاهزاده وقت، فیصل ابن عبدالعزیز آل سعود تخریب شده بود.[81] دولت به عنوان بخشی از پروژه اوقاف ملک عبدالعزیز- یکی دیگراز برنامه های متعدد توسعه شهر مکه، اجازه تخریب قلعه عثمانی اجیاد در سال ۲۰۰۲ را صادر کرد. این قلعه که با نام الجیاد در زبان ترکی معروف است، در مسیر پروژه هتل رویال کلاک تاور گروه بن‌لادن سعودی قرار داشت. طبق نوشته روزنامه گاردین، تخریب این قلعه بقدری گسترده بود که نه تنها خود قلعه بلکه تپه ای که بر بالای آن قرار داشت، نیز از بین رفت. [82] استیمیهان تالای، وزیر فرهنگ وقت ترکیه، انهدام قلعه ها را "متفاوت از انهدام بناهای بودا در افغانستان" نمی دانست. [83]


در سال ۲۰۱۲، هنگامی که ساخت هتل رویال کلاک تاور مکه در نهایت به پایان رسید، پروژه ۱۵ میلیارد دلارهزینه در برداشته و مستلزم تخریب تقریباً 400 اثر مهم تاریخی و فرهنگی مهم شده بود.[84] صالح ابن عبدالعزیزآل الشیخ، وزیر امور اسلامی، نقد گسترده این پروژه در عرصه جهانی را بعنوان حمله ای به حاکمیت پادشاهی تلقی و آن را رد کرد. وی با اشاره به تقارب دیرینه وهابیت و منافع تجاری اظهار داشت که هیچ کس حق ندارد در مورد آنچه که تحت اختیار دولت است، دخالت کند. این پیشرفت به نفع مسلمانان سراسر جهان است.[85]


3. نتیجه گیری


دولت سعودی با هدف قراردادن مهم ترین اماکن میراث تاریخی و دینی پادشاهی سعودی جهت خدمت به منافع مشترک نخبگان اقتصادی و مذهبی، برنامه گسترده‌ای از تخریب را پیاده کرده است. در غیاب آنها، سلطنت توانسته است ساخت زیرساخت‌های گسترده تجاری اطراف اماکن مقدس اسلام را مجاز/ و روابط خود با وهابیت و پایگاه اقتصادی پادشاهی را تقویت کند. در نهایت و همزمان دستگاه امنیتی فرصت نهفته در این پروژه‌های ظاهراً مدرن توسعه اسلامی را به دست آورده است: این دستگاه امنیتی توانسته است با پیش دستی و به شکلی تلافی‌جویانه آثار متعلق به فرهنگ اقلیت شیعه را نابود کند.


متأسفانه فاجعه اخیر در حادثه منا -در فاصله دو مایلی مسجدالحرام مکه- تضاد آشکاری با گفتار و رفتار برنامه به اصطلاح توسعه دولت دارد. اگر فاجعه ای که جان حداقل ۷۱۷ نفر را در ۲۴ سپتامبر ۲۰۱۵ گرفت، بر نیاز پادشاهی عربستان به اسکان تعداد روز افزون زائران تأکید دارد، بر لزوم انجام این کار به شکلی ایمن، محترمانه و پایدار نیز تأکید می کند.[86] برنامه دولت برای احداث سریع مکه ای شبیه به منهتن [87] به خودی خود بسیار خطرناک بوده است و تقریباً کاری برای رفع این نگرانی های اساسی انجام نداده است. در نهایت این موضوع جای شگفتی دارد، زیرا پروژه های ساختمانی هرگز برای تأمین نیازهای مشروع مردم نبودند، بلکه سعی داشتند پاداش های مالی و سیاسی توسعه شتابزده تجاری را بدست آورند. در این راستا، برنامه توسعه تحت حمایت دولت در خدمت زائران یا ساکنان مکه نبوده است، بلکه صرفاً هتل ها و مراکز خرید بر روی آنچه که زمانی میراث و خانه آنها بود، ساخته شده‌اند.


به هر حال و با افزایش همه این روندها، وزارت اموراسلامی همواره در انجام وظایف و مسئولیت های خود در زمینه حفظ آثار تاریخی اسلامی شکست خورده است. در بهترین حالت، وزارت امور اسلامی ناکارآمدی جدی در انجام وظایف محوله خود داشته است و در بدترین حالت آشکارا بر خلاف تعهدات معلوم خود عمل نموده است. در هر صورت، اگر وزارت امور اسلامی می‌بایست نظارت مؤثر، برنامه‌ریزی و مهار تخریب منظم آثار میراث فرهنگی و تاریخی را در دستور کار خود داشته باشد، نیاز مبرمی به اصلاحات دارد. به قول نعیمه اسماعیل نواب، شاعروعکاس سعودی، جایگزین آن می‌تواند برای فعالان درحاشیه‌ تداوم مبارزه برای جنگی از پیش باخته باشد، علیرغم این واقعیت که آنچه که از دست می‌رود فقط تاریخ مسلمانان نیست، بلکه تاریخ بشراست. [88]


. 4 پیشنهادات


در نهایت دولت عربستان سعودی باید بلافاصله هرگونه پروژه توسعه در دست اقدام را که منجر به تخریب آثار واماکن مذهبی، باستانی و فرهنگی می شود، متوقف کند. جهت کمک به دولت در دستیابی به این هدف، امریکایی های حامی دموکراسی و خقوق بشر توصیه های زیر را ارائه می دهند.


توصیه هایی به دولت عربستان سعودی:


· توقف مجدد هرگونه پروژه توسعه در دست اقدام که منجر به تخریب هرگونه آثار و اماکن مذهبی، تاریخی و فرهنگی می شود،


· گسترش وظایف وزارت امور اسلامی در حمایت از اماکن دینی و مذهبی اقلیت ها و اماکن تاریخی مذهبی،


· تفویض قدرت لازم به وزارت امور اسلامی تا بتواند کار مدیریت و محدودیت صرف بودجه وزارت دارایی و پیمانکاران خصوصی آن در برنامه ریزی پروژه های توسعه در مجاورت این اماکن را به شکلی فعالانه انجام دهد،


· افزایش ظرفیت وزارت امور اسلامی در نظارت و بازرسی و تأمین امنیت تخریب / ساخت و ساز اماکن و آثار مرتبط از جمله آثار مربوط به دو حرم‌ مطهر،


· تفکیک رسمی وزارت امور اسلامی و نهاد رسمی وهابیت،


· ارائه مجوز تأسیس مساجد و سایر اماکن عمومی برای عبادت به شیعیان و سایر اقلیت ها،


· اطمینان از جبران خسارت عادلانه افراد و خانواده‌هایی که به سبب پروژه های تخریب / ساخت و ساز محروم شده اند یا به شدت آسیب دیده اند،


· تأمین مسکن جایگزین برای کسانی که به واسطه پروژه های تخریب / ساخت و ساز مجبور به تخلیه خانه و کاشانه خود شده‌اند،


· احترام به خواسته های مالکان املاکی که حاضر به فروش ملک خود نیستند،


· بهبود مقررات کار و ایمنی عمومی در تخریب / ساخت و ساز اماکن، و


· تضمین حقوق کارگران مهاجر شاغل در بخش پروژه های تخریب / ساخت و ساز.


توصیه هایی به جامعه جهانی


· وادارکردن دولت عربستان سعودی به توقف تخریب اماکن تاریخی کشور،


· ارائه کمک فنی جهت کمک به ساختار بندی مجدد وزارت اموراسلامی،


· درخواست از دولت عربستان سعودی برای اطمینان از تأمین حقوق کارگران مهاجر، و


· تقاضا از دولت عربستان سعودی جهت عفو افرادی که در جریان اتهامات مرتبط با حقوق خود در زمینه آزادی مذهب دستگیر شده‌اند.


پیوست ها


الف. نقشه پروژه توسعه مسجد پیامبر(ص) در مدینه (وزارت دارایی عربستان سعودی: 2014) [89]



ب. تصاویر ماهواره ای از مسجد الحرام در مکه: گذشت زمان 2015–2004 ، گوگل ارس)


 



مکه- 2004



مکه-2007



مکه-2011



مکه- 2013



مکه-2014



مکه- 2015



یادداشت ها


1. آمریکایی های حامی دموکراسی و حقوق بشر در بحرین. ارائه تصویری از دولت سعودی، فصل یک: کمیسیون امر به معروف و نهی از منکر (آمریکایی های حامی دموکراسی و حقوق بشر در بحرین: 2015). برگرفته از:


http://adhrb.org/2015/04/mapping-the-saudi-state-ch-1-the-commission-for-the-promotion-of-virtue-and-the-prevention-of-vice.


2. وزارت امور اسلامی، اوقاف ، دعوت و ارشاد. "درباره وزارتخانه". (وزارت امور اسلامی: 2019). برگرفته از:


http://www.moia.gov.sa/eng/Menu/Pages/About.aspx.


3. همان.


4. کارلا پاور. "بولدوزهای عربستان سعودی بر سر میراث آن" (تایم: 2014). برگرفته از:


http://time.com/3584585/saudi-arabia-bulldozes-over-its-heritage.


5. آیت بطراوی "مکه-منهتن ": مقدس ترین شهر اسلام در حال بازسازی است و مردم خشمگین هستند.")بیزنس اینسایدر: 2014). برگرفته از:


http://www.businessinsider.com/mecca-is-being-overhauled-and-people-are-furious-2014-10.


6. کارلا پاور. "بولدوزهای عربستان سعودی بر سر میراث آن" (تایم: 2014). برگرفته از:


http://time.com/3584585/saudi-arabia-bulldozes-over-its-heritage.


7. آیت بطراوی "مکه-منهتن ": مقدس ترین شهر اسلام در حال بازسازی است و مردم خشمگین هستند."( بیزنس اینسایدر: 2014). برگرفته از:


http://www.businessinsider.com/mecca-is-being-overhauled-and-people-are-furious-2014-10.


8. کارلا پاور. "بولدوزهای عربستان سعودی بر سر میراث آن" (تایم: 2014). برگرفته از:


http://time.com/3584585/saudi-arabia-bulldozes-over-its-heritage.


9. پ.ک. عبدالغفور. "توسعه حرم شتاب می گیرد." (عرب نیوز: 2015). برگرفته از:


http://www.arabnews.com/featured/news/689746.


10. کارلا پاور. "بولدوزهای عربستان سعودی بر سر میراث آن" (تایم: 2014). برگرفته از:


http://time.com/3584585/saudi-arabia-bulldozes-over-its-heritage.


11. وزارت امور اسلامی ، اوقاف ، دعوت و ارشاد. "درباره وزارتخانه" (وزارت امور اسلامی: 2019). برگرفته از:


http://www.moia.gov.sa/eng/Menu/Pages/About.aspx.


12. وزارت امور اسلامی ، اوقاف ، دعوت و ارشاد. "ماموریت وزارت" (وزارت امور اسلامی، 2019). برگرفته از:


http://www.moia.gov.sa/Eng/TheMinistry/Pages/MinistryVision.aspx.


13. وزارت امور اسلامی ، اوقاف ، دعوت و ارشاد. "درباره وزارتخانه". (وزارت امور اسلامی، 2019). برگرفته از:


http://www.moia.gov.sa/eng/Menu/Pages/About.aspx.


14. عبدالرحمن یحیی بامیر." قانون شرع در حکمیت تجاری و بانکی: قانون و عمل در عربستان سعودی." (اشگیت: 2010). برگرفته از:


https://books.google.com/books?id=iur6q4VhWgYC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false.


15. سفارت پادشاهی عربستان سعودی. "درباره عربستان سعودی - شرح حال وزیران". (سفارت پادشاهی عربستان سعودی: 2015). برگرفته از:


http://www.saudiembassy.net/about/Biographies-of-Ministers.aspx.


16. عبدالرحمن یحیی بامیر. "قانون شرع در حکمیت تجاری و بانکی: قانون و عمل در عربستان سعودی." (اشگیت: 2010). برگرفته از:


https://books.google.com/books?id=iur6q4VhWgYC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false.


17. همان.


18. الیزابت برومهال. مفتی اعظم سعودی می گوید: "تمام کلیساهای منطقه خلیج فارس را نابود کنید." (عربین بیزنس: 2012). برگرفته از:


http://www.arabianbusiness.com/destroy-all-churches-in-gulf-says-saudi-grand-mufti-450002.html.


19. وزارت امور خارجه ایالات متحده. "گزارش سال 2013 از آزادی مذهبی بین المللی". (وزارت امور خارجه ایالات متحده آمریکا: 2014). برگرفته از:


http://www.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm#wrapper.


20. المدرسی. به مناسبت هشتم شوال، سالروز انهدام بقیع به دست وهابیان (المدرسی: 2000). برگرفته از:


http://www.almodarresi.com/mona/c90w8gga.htm.


21. همان.


22. الاسلام: پروژه کتابخانه دیجیتال اسلامی اهل بیت (ع). "تاریخ قبرستان جنت البقیع". (الاسلام: 2015-1995). برگرفته از:


http://www.al-islam.org/history-shrines/history-cemetery-jannat-al-baqi.


23. پذیرش اسماعیل به عنوان امام نشانگر تقسیم بین تشیع اسماعیلی و دوازده امامی است. امنیت جهانی. "شیعه هفت امامی/ شیعه اسماعیلی". (گلوبال سکیوریتی: 2011). برگرفته از:


http://www.globalsecurity.org/military/intro/islam-ismaili.htm.


24. جنت البقیع. "در عکس ها: مراسم عزاداری به مناسبت تخریب جنت البقیع در قم." (ابنا: 2014). برگرفته از:


http://en.abna24.com/index.php/service/pictorial/archive/2014/08/05/629175/story.html.


25. شهرداری جده. "مساجد قدیمی و گورستانهای جده " (شهرداری جده: 2015). برگرفته از:


https://www.jeddah.gov.sa/English/JeddahCity/Mosques.php.


26. کارلا پاور. "بولدوزهای عربستان سعودی بر سر میراث خود." (تایم: 2014). برگرفته از:


http://time.com/3584585/saudi-arabia-bulldozes-over-its-heritage.


27. همان.


28. همان.


29. همان.


30. بشارت پیر. "مکه معاصر: تحول در یک شهر مقدس." (نیویورکر: 2013). برگرفته از:


http://www.newyorker.com/magazine/2012/04/16/modern-mecca.


31. سامی المقامی. "126 مسجد برای توسعه مسجد مدینه در عربستان سعودی تخریب می شوند." (العربیه: 2014). برگرفته از:


http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2014/10/13/126-mosques-to-be-razed-in-Saudi-Arabia-for-Madinah-mosque-expansion.html.


32. پ.ک. عبدالغفور. "توسعه حرم شتاب می گیرد." (عرب نیوز: 2015). برگرفته از:


http://www.arabnews.com/featured/news/689746.


33. سامی المقامی. "126 مسجد برای توسعه مسجد مدینه در عربستان سعودی تخریب می شوند." (العربیه: 2014). برگرفته از:


http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2014/10/13/126-mosques-to-be-razed-in-Saudi-Arabia-for-Madinah-mosque-expansion.html.


34. پ.ک. عبدالغفور. "توسعه حرم شتاب می گیرد." (عرب نیوز: 2015). برگرفته از:


http://www.arabnews.com/featured/news/689746.


35. اسلامیک لندمارک. "مسجد غمامه". (اسلامیک لندمارک: 2015). برگرفته از:


http://www.islamiclandmarks.com/madinah-other/masjid-ghamama.


36. ریاضت بات. پادشاه عربستان سعودی می گوید: "برنامه توسعه مکه یک وظیفه است." (گاردین: 2011). برگرفته از:


http://www.theguardian.com/world/2011/sep/28/mecca-expansion-king-saudi-arabia.


37. کنستراکشن ویک. "پادشاه عربستان سعودی 21.3 میلیارد دلار صرف پروژه مسجد الحرام می کند." ( کنستراکشن ویک: 2011). برگرفته از:


http://www.constructionweekonline.com/article-13646-saudi-king-launches-213bn-grand-mosque-project/.


38. العربیه. "پادشاه سعودی پروژه های توسعه مسجد الحرام را افتتاح می کند." (العربیه: 2015). برگرفته از:


http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2015/07/12/Saudi-king-inaugurates-Grand-Mosque-expansion-projects.html.


39. بشارت پیر. "مکه معاصر: تحول در یک شهر مقدس." (نیویورکر: 2013). برگرفته از:


http://www.newyorker.com/magazine/2012/04/16/modern-mecca.


40. آیت بطراوی "مکه-منهتن ": مقدس ترین شهر اسلام در حال بازسازی است و مردم خشمگین هستند."( بیزنس اینسایدر: 2014). برگرفته از:


http://www.businessinsider.com/mecca-is-being-overhauled-and-people-are-furious-2014-10.


41. کارلا پاور. "بولدوزهای عربستان سعودی بر سر میراث خود." (تایم: 2014). برگرفته از:


http://time.com/3584585/saudi-arabia-bulldozes-over-its-heritage.


42. همان


43. همان


44. همان


45. همان


46. العربیه. "پادشاه سعودی پروژه های توسعه مسجد الحرام را افتتاح می کند." (العربیه: 2015). برگرفته از:


http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2015/07/12/Saudi-king-inaugurates-Grand-Mosque-expansion-projects.html.


47. آیت بطراوی "مکه-منهتن ": مقدس ترین شهر اسلام در حال بازسازی است و مردم خشمگین هستند." ( بیزنس اینسایدر: 2014). برگرفته از:


http://www.businessinsider.com/mecca-is-being-overhauled-and-people-are-furious-2014-10.


48. آنتونیا بلومبرگ. " به زودی مکه صاحب بزرگترین هتل جهان خواهد بود." (هافینگتون پست: 2015). برگرفته از:


http://www.huffingtonpost.com/2015/05/27/mecca-worlds-largest-hotel_n_7451012.html.


49. همان.


50. همان.


51. آیت بطراوی "مکه-منهتن ": مقدس ترین شهر اسلام در حال بازسازی است و مردم خشمگین هستند."( بیزنس اینسایدر: 2014). برگرفته از:


http://www.businessinsider.com/mecca-is-being-overhauled-and-people-are-furious-2014-10.


52. هایا السهلی. " پروژه های توسعه مکه تاریخ آن را تهدید می کند." (الجزیره: 2014). برگرفته از:


http://www.aljazeera.net/news/reportsandinterviews/2014/7/15/مشاریع -توسعة -مکة -تهدد –تاریخ


53. آیت بطراوی "مکه-منهتن ": مقدس ترین شهر اسلام در حال بازسازی است و مردم خشمگین هستند."( بیزنس اینسایدر: 2014). برگرفته از:


http://www.businessinsider.com/mecca-is-being-overhauled-and-people-are-furious-2014-10.


54. الیور وین رایت. "سایه معماری عظیم مکه بر حج." (گاردین: 2012). برگرفته از:


http://www.theguardian.com/artanddesign/2012/oct/23/mecca-architecture-hajj1.


55. همان.


56. آیت بطراوی "مکه-منهتن ": مقدس ترین شهر اسلام در حال بازسازی است و مردم خشمگین هستند."( بیزنس اینسایدر: 2014). برگرفته از:


http://www.businessinsider.com/mecca-is-being-overhauled-and-people-are-furious-2014-10.


57. الیور وین رایت. "سایه معماری عظیم مکه بر حج." (گاردین: 2012). برگرفته از:


http://www.theguardian.com/artanddesign/2012/oct/23/mecca-architecture-hajj1.


58. کارلا پاور. "بولدوزهای عربستان سعودی بر سر میراث خود." (تایم: 2014). برگرفته از:


http://time.com/3584585/saudi-arabia-bulldozes-over-its-heritage/.


59. روزنامه گاردین. "سقوط جرثقیل در مکه: پادشاه سعودی گروه بن لادن را تحریم می کند." (گاردین: 2015). برگرفته از:


http://www.theguardian.com/world/2015/sep/15/mecca-crane-collapse-saudi-arabia-king-sanctions-binladin-group.


60. همان.


61. کایرو پست. "وقوع آتش سوزی در مسجد الحرام، مکه" (کایرو پست: 2014). برگرفته از:


http://www.thecairopost.com/news/119540/news/fire-broke-out-in-the-grand-mosque-in-mecca.


62. دکتر السلیمی. "ساختار پروژه مسجد الحرام به هم می خورد." (عرب نیوز: 2013). برگرفته از:


http://www.arabnews.com/news/484806.


63. احمد حشد و عرفان محمد. "گمانه زنی ها در مورد فاجعه مکه که منجر به کشته شدن 6 کارگر شد." (عرب نیوز: 2014). برگرفته از:


http://www.arabnews.com/news/628106.


64. همان.


65. عربین بیزنس. "مسئول سقوط جرثقیل هشدار قبلی امیر مکه را نادیده گرفت." (عربین بیزنس: 2015). برگرفته از:


http://www.arabianbusiness.com/crane-crash-chairman-ignored-emir-of-makkah-s-prior-warning-606882.html#.VgFz399Vikp.


66. ریاضت بات. "حج امسال، مسلمانان باید در مورد استعمار سئوال کنند." (گاردین: 2013). برگرفته از:


http://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2013/sep/27/hajj-muslims-worker-exploitation-saudi-arabia-g4s.


67. موقدا واریار. "عربستان سعودی: پیش از مراسم حج 2015، آتش سوزی دیگری درهتلی در مکه رخ داد." (اینترنشنال بیزنس تایمز: 2015). برگرفته از:


http://www.ibtimes.co.in/saudi-arabia-another-fire-breaks-out-mecca-hotel-ahead-haj-2015-pilgrimage-647501.


68. آیت بطراوی "مکه-منهتن ": مقدس ترین شهر اسلام در حال بازسازی است و مردم خشمگین هستند."( بیزنس اینسایدر: 2014). برگرفته از:


http://www.businessinsider.com/mecca-is-being-overhauled-and-people-are-furious-2014-10.


69. همان.


70. اکسپرس تریبون. "شوک! عربستان سعودی در اقدامی منفعلانه، گروه قدرتمند بن لادن را هدف قرار داد." (اکسپرس تریبون : 2015). برگرفته از:


http://tribune.com.pk/story/960825/shock-as-embarrased-saudi-targets-mighty-binladin-group/.


71. همان.


72. ویکی لیکس. مقامات استانی سعودی مساجد شیعیان در شهر الخبر را می بندند. مقامات با ملک عبدالله ملاقات می کنند. (ویکی لیکس: 2009). برگرفته از:


https://wikileaks.org/plusd/cables/09DHAHRAN217_a.html.


73. دیلی استار. "یک شیعه سعودی می گوید: برگزاری جلسه نماز و دعا برای او 60 ضربه شلاق به همراه آورد." (دیلی استار: 2015). برگرفته از:


http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2015/Jul-14/306667-saudi-shiite-says-prayer-meeting-earned-him-60-lashes.ashx.


74. همان.


75. همان.


76. همان.


77. وزارت امور خارجه ایالات متحده. "گزارش سال 2012 در مورد آزادی مذهبی بین المللی." (وزارت امور خارجه ایالات متحده آمریکا: 2013). برگرفته از:


http://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2012/nea/208410.htm.


78. پریا جوشی. "عربستان سعودی: زندانی نوجوان با از دست دادن رای دادگاه تجدید نظر، با حکم مرگ از طریق مصلوب شدن روبرو است." (اینترنشنال بیزنس تایمز: 2015). برگرفته از:


http://www.ibtimes.co.uk/saudi-arabia-juvenile-prisoner-faces-death-by-crucifixion-after-appeal-dismissed-1520047.


79. آمریکایی های حامی دموکراسی و حقوق بشر در بحرین. "ارائه تصویری از دولت سعودی، فصل دوم: وزارت کشور (بخش اول). (آمریکایی های حامی دموکراسی و حقوق بشر در بحرین: 2015). برگرفته از:


http://adhrb.org/wp-content/uploads/2015/05/2015.04.24_MSSCh.2_The-MOI-Pt.-1.pdf.


80. وزارت امور خارجه ایالات متحده. "گزارش سال 2013 از آزادی مذهبی بین المللی ". ( وزارت امورخارجه ایالات متحده آمریکا: 2014). برگرفته از:


http://www.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm#wrapper.


81. تایم. "عربیه: آرامگاه حوا." (تایم: 1928). برگرفته از:


http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,846731,00.html.


82. الیور وین رایت. "سایه معماری عظیم مکه بر حج." (گاردین: 2012). برگرفته از:


http://www.theguardian.com/artanddesign/2012/oct/23/mecca-architecture-hajj1.


83. بشارت پیر. "مکه معاصر: تحول در یک شهر مقدس." (نیویورکر: 2013). برگرفته از:


http://www.newyorker.com/magazine/2012/04/16/modern-mecca.


84. الیور وین رایت. "سایه معماری عظیم مکه بر حج." (گاردین: 2012). برگرفته از:


http://www.theguardian.com/artanddesign/2012/oct/23/mecca-architecture-hajj1.


85. همان.


86. هولی یان. "717 نفر کشته: چه چیزی باعث پسرفت حج می شود؟" (سی ان ان: 2015). برگرفته از:


http://www.cnn.com/2015/09/25/middleeast/hajj-pilgrimage-stampede/.


87. آیت بطراوی "مکه-منهتن ": مقدس ترین شهر اسلام در حال بازسازی است و مردم خشمگین هستند."( بیزنس اینسایدر: 2014). برگرفته از:


http://www.businessinsider.com/mecca-is-being-overhauled-and-people-are-furious-2014-10.


88. کارلا پاور. "بولدوزهای عربستان سعودی بر سر میراث خود." (تایم: 2014). برگرفته از:


http://time.com/3584585/saudi-arabia-bulldozes-over-its-heritage/


89. وزارت دارایی. "خادم حرمین شریفین، طرح های پروژه توسعه را که از سوی وزارت در مسجد نبوی در مدینه منوره اجرا می شوند، تصویب می کند. (وزارت دارایی: 2014). برگرفته از:


https://www.mof.gov.sa/Arabic/NewsCenter/Pages/news_13072014.aspx.


 


| شناسه مطلب: 101460







نظرات کاربران