بقیع‌، کهن‌ترین‌ و مشهورترین‌ گورستان‌ دوره اسلامى‌ در شهر مدینه‌

نویسنده(مولف): علی بهرامیان

با توجه‌ به‌ اقوال‌ لغت‌ شناسان‌ در توضیح‌ «بقیع‌ الغرقد»، چنین‌ به‌ نظر مى‌رسد که‌ محل‌ گورستان‌ بقیع‌، در دورة پیش‌ از اسلام‌ خارستانى‌ در اطراف‌ شهر یثرب‌ یا مدینة بعدی‌ بوده‌ است‌

بَقیع‌، کهن‌ترین‌ و مشهورترین‌ گورستان‌ دورة اسلامى‌ در شهر مدینه‌ که‌ به‌ «بقیع‌ الغَرقَد»، یا به‌ ویژه‌ در زمان‌ متأخر به‌ «جنة البقیع‌» نیز شهرت‌ داشته‌ است‌.
با توجه‌ به‌ اقوال‌ لغت‌ شناسان‌ در توضیح‌ «بقیع‌ الغرقد»، چنین‌ به‌ نظر مى‌رسد که‌ محل‌ گورستان‌ بقیع‌، در دورة پیش‌ از اسلام‌ خارستانى‌ در اطراف‌ شهر یثرب‌ یا مدینة بعدی‌ بوده‌ است‌ ابوعبید، /65؛ یاقوت‌، /03؛ برای‌ رواج‌ این‌ نام‌ در اخبار سالهای‌ نخستین‌ هجری‌، نک: واقدی‌، /90، /62؛ ابن‌ سعد، /04. این‌ بقیع‌ غیر از مواضع‌ دیگری‌ در مدینه‌، چون‌ بقیع‌ زبیر و بقیع‌ الخیل‌ حازمى‌، 33؛ یاقوت‌، /04 بوده‌ است‌.
گورستان‌ بقیع‌ در شرق‌ مدینه‌ و به‌ فاصلة اندکى‌ از مزار حضرت‌ رسول‌ ص‌ واقع‌ شده‌، و در روزگاران‌ دور، خارج‌ از حصار قدیم‌ مدینه‌ که‌ اکنون‌ تقریباً از میان‌ رفته‌، قرار داشته‌ است‌ و مساحت‌ آن‌ در حال‌ حاضر به‌ 80 هزار م مى‌رسد هاجری‌، 6-7؛ نیز نک: «البقیع‌».
در روایات‌ِ افسانه‌ مانندِ ایام‌ العرب‌ِ ه م‌ پیش‌ از اسلام‌، از «یوم‌ البقیع‌» به‌ عنوان‌ یکى‌ از جنگهای‌ اوس‌ و خزرج‌ ه م‌ نام‌ برده‌ شده‌ است‌ و در اشعار منسوب‌ به‌ این‌ روز از آن‌ یاد کرده‌اند یاقوت‌، /03؛ ابن‌ اثیر، /73؛ نیز نک: نجفى‌، 20؛ هاجری‌، 3. پس‌ از مرگ‌ عثمان‌ بن‌ مظعون‌ در ق‌/24م‌، پیامبر اکرم‌ ص‌ که‌ گویا در جست‌ و جوی‌ جای‌ خاصى‌ برای‌ دفن‌ پیکر اصحاب‌ خویش‌ بودند، ناحیة بقیع‌ را پسندیدند. نیز گفته‌اند: نخستین‌ کسى‌ که‌ در بقیع‌ دفن‌ شد، عثمان‌ بن‌ مظعون‌ بود ابن‌ سعد، /41، /97؛ نیز نک: ابن‌ قتیبه‌، 22؛ گر چه‌ در این‌ باره‌ میان‌ مهاجران‌ و انصار اختلاف‌ نظر وجود داشت‌ و به‌ ویژه‌ انصار از اسعد بن‌ زراره‌ ه م‌ به‌ عنوان‌ نخستین‌ مدفون‌ بقیع‌ نام‌ مى‌بردند ابن‌ سعد، /12؛ ابن‌ شبه‌، /6.
مشهورترین‌ مدفون‌ بقیع‌ در عهد رسول‌ اکرم‌ ص‌، ابراهیم‌ فرزند خردسال‌ آن‌ حضرت‌ بود ابن‌ سعد، /41. پیامبر ص‌ در اواخر عمر شریف‌ نیز چنان‌که‌ خود به‌ تصریح‌ فرمودند، به‌ امر پروردگار برای‌ طلب‌ غفران‌ و بخشایش‌ الهى‌ برای‌ اموات‌ بقیع‌، به‌ آنجا رفتند همو، /03- 05؛ بلاذری‌، /13-14؛ ابن‌ شبه‌، /6 -1؛ نیز نک: شیخ‌ مفید، الارشاد، /81. پس‌ از وفات‌ پیامبر ص‌، برخى‌ از اصحاب‌، به‌ دفن‌ پیکر آن‌ حضرت‌ در گورستان‌ بقیع‌ نظر داشتند ابن‌ سعد، /92؛ نیز نک: شیخ‌ مفید، المقنعة، 57.
این‌ گورستان‌ در طول‌ سالهای‌ بعد مدفن‌ بسیاری‌ از نام‌ آوران‌ از اصحاب‌ و دیگر مسلمانان‌ بود، از آن‌ جمله‌ ابن‌ مسعود ه م‌، صهیب‌ رومى‌، مقداد بن‌ اسود و سعد بن‌ ابى‌ وقاص‌ ابن‌ سعد، /60، 63، 30، /3 را مى‌توان‌ نام‌ برد. برخى‌ از همسران‌ رسول‌ خدا ص‌ همچون‌ ام‌ سلمه‌، صفیه‌، حفصه‌ و عایشه‌ نیز در همان‌جا به‌ خاک‌ سپرده‌ شدند همو، /7، 6، 6، 29؛ حتى‌ بنا بر برخى‌ روایات‌، پیکر حضرت‌ فاطمة زهرا ع‌ در بقیع‌ دفن‌ شد همو، /38، /0، گر چه‌ شماری‌ از علمای‌ شیعه‌ این‌ احتمال‌ را بعید دانسته‌اند نک: شیخ‌ طوسى‌، /86؛ صاحب‌ جواهر، 0/6؛ قس‌: مجلسى‌، 3/71؛ برای‌ زیارت‌نامة آن‌ حضرت‌ در بقیع‌، نک: شیخ‌ مفید، المزار، 78؛ برای‌ تفصیل‌ در این‌ باب‌، مثلاً نک: نجمى‌، 2 بب.
گورستان‌ بقیع‌ همچنین‌ به‌ سبب‌ دفن‌ پیکر تن‌ از ائمه‌، امام‌ حسن‌ مجتبى‌ دینوری‌، 21؛ یعقوبى‌، /67؛ شیخ‌ مفید، الارشاد، /9، امام‌ سجاد ابن‌ سعد، /21؛ ابن‌ قتیبه‌، 15، امام‌ باقر شیخ‌ مفید، همان‌، /58 و امام‌ صادق‌ همو، /80 علیهم‌ السلام‌، نام‌بردار بوده‌، و به‌ همین‌ سبب‌، بر استحباب‌ زیارت‌ بقیع‌ تأکید بسیار شده‌ است‌ نک: ابن‌ براج‌، /79-80؛ ابن‌ قولویه‌، 3 - 5؛ محقق‌ حلى‌، /10؛ برای‌ معاصران‌، مثلاً نک: حکیم‌، 62؛ برای‌ تفصیل‌، نک: هاجری‌، 5 بب.
گوشه‌هایى‌ از بقیع‌، به‌ سبب‌ دفن‌ اعضای‌ مشهور از یک‌ خانواده‌، اندک‌ اندک‌ صورت‌ مقبرة اختصاصى‌ یافت‌، مانند قطعه‌ای‌ که‌ مدفن‌ امامان‌ چهارگانه‌ و عباس‌ بن‌ عبدالمطلب‌ عموی‌ پیامبرص‌ بود و ظاهراً مقبرة بنى‌هاشم‌ شمرده‌ مى‌شد ابن‌ سعد، /1؛ اخبار...، 4؛ یا مدفن‌ عثمان‌ بن‌ عفان‌ در بستان‌ حَش‌َّ کوکب‌، در کنار بقیع‌ که‌ جزو این‌ گورستان‌ گردید و بعدها به‌ صورت‌ مقابر بنى‌امیه‌ درآمد ابن‌ سعد، /7؛ بلاذری‌، /05؛ برای‌ فهرستى‌ از مشاهیر مدفون‌ در بقیع‌، نک: سخاوی‌، /1-3؛ هاجری‌، 3 بب.
به‌ رغم‌ شهرت‌ سزاوار بقیع‌، آگاهیهای‌ ما از نشانه‌های‌ ظاهری‌ و تحولات‌ این‌ گورستان‌ در طول‌ تاریخ‌ اندک‌، و بسى‌ پراکنده‌ است‌. یکى‌ از کهن‌ترین‌ توصیفات‌ از اوضاع‌ ظاهری‌ مدفن‌ مشاهیر در بقیع‌ از آن‌ِ مسعودی‌ د 46ق‌/57م‌ است‌ که‌ در کتاب‌ خویش‌ خطوط منقور بر سنگ‌ مزار ائمه‌ را ثبت‌ کرده‌ است‌ /32-33. ابن‌ اثیر ضمن‌ وقایع‌ سال‌ 95ق‌ از قتل‌ معماری‌ که‌ مجدالملک‌ قمى‌ مق 92ق‌/099م‌ وزیر برکیارق‌ برای‌ تعمیر و ترمیم‌ قبة مزار ائمه‌ و عباس‌ بن‌ عبدالمطلب‌، به‌ مدینه‌ گسیل‌ کرده‌ بود، سخن‌ به‌ میان‌ آورده‌ است‌ 0/52. بسیار محتمل‌ است‌ که‌ این‌ قبه‌ را خلفای‌ بنى‌ عباس‌ برای‌ بزرگداشت‌ نیای‌ خویش‌ در تاریخى‌ اینک‌ نامعلوم‌، برپا کرده‌ باشند. ابن‌ جبیر ه م‌ در اوایل‌ سدة ق‌ قبه‌های‌ موجود در بقیع‌ را وصف‌ کرده‌ است‌ ص‌ 73-74. وصف‌ این‌ قبه‌ها در سخن‌ ابن‌ نجار د 43ق‌/245م‌ و پس‌ از او، ابن‌ بطوطه‌ ه م‌، در سدة ق‌، نیز کمابیش‌ با وضع‌ مشابه‌ آمده‌ است‌ /43. این‌ گورستان‌ به‌ گفتة ابن‌ نجار دو در داشته‌ که‌ یک‌ در برای‌ رفت‌ و آمد زوار همواره‌ باز بوده‌ است‌ ص‌ 31-34. اولیا چلبى‌ که‌ در 082ق‌/671م‌ به‌ حج‌ رفته‌، قبة مقبرة ائمه‌ و عباس‌ را وصف‌ کرده‌، و از تجدید بنای‌ مزار همسران‌ حضرت‌ رسول‌ ص‌ به‌ دست‌ سلطان‌ سلیمان‌ قانونى‌ در 50ق‌، بنا بر کتیبة موجود در آنجا، سخن‌ به‌ میان‌ آورده‌ است‌ ص‌ 49-50.
در 221ق‌/806م‌ که‌ وهابیان‌ بر مدینه‌ دست‌ یافتند، به‌ بقیع‌ هجوم‌ بردند و کلیة قبه‌های‌ موجود در آنجا را تخریب‌، و اموال‌ و تزیینات‌ را دستخوش‌ غارت‌ کردند على‌ بن‌ موسى‌، 5 - 6؛ امین‌، 4- 5؛ نیز نک: هاجری‌، 9 بب؛ اما پس‌ از آنکه‌ ابراهیم‌ پاشا ه م‌ برای‌ مقابله‌ با وهابیان‌ به‌ حجاز لشکر کشید و ایشان‌ را به‌ سختى‌ شکست‌ داد، به‌ امر سلطان‌ محمود عثمانى‌، بار دیگر قبه‌های‌ بقیع‌ را تجدید بنا کرد على‌ بن‌ موسى‌، همانجا؛ نیز نک: امین‌، 5 بب؛ برای‌ عباراتى‌ از کتیبة سلطان‌ محمود، نک: معصوم‌ علیشاه‌، 27. برخى‌ از رجال‌ و دولتمردان‌ ایرانى‌ که‌ در اواخر سدة 3ق‌ به‌ حج‌ رفته‌اند، در سفرنامه‌های‌ خود، وصفى‌ از اوضاع‌ آن‌ دورة بقیع‌ به‌ دست‌ داده‌اند مثلاً نک: فرهاد میرزا، 70 بب؛ حسام‌ السلطنه‌، 51-52؛ هدایت‌، 67- 68.
تسلط مجدد وهابیها در 343ق‌/924م‌ بر حجاز، تهاجم‌ دیگری‌ را از سوی‌ آنها بر گورستان‌ بقیع‌ در پى‌ داشت‌ امین‌، 0؛ هاجری‌، 07 بب. خبر این‌ ویرانى‌ و هتک‌ حرمت‌ از مقابر ائمه‌ و دیگر نام‌ آوران‌ تاریخ‌ صدر اسلام‌، در ایران‌ و برخى‌ کشورهای‌ اسلامى‌ موجى‌ از نگرانى‌ و نفرت‌ پدید آورد امین‌، همانجا؛ به‌ ویژه‌ در ایران‌ موضوع‌ مذکور در مجلس‌ شورای‌ ملى‌ مطرح‌ شد «مذاکرات‌...»؛ نیز نک: هاجری‌، 47 بب و سپس‌ هیأتى‌ رسمى‌ برای‌ تحقیق‌ در این‌ موضوع‌، در 304ش‌ به‌ حجاز رفت‌ محقق‌، 6-7؛ نیز نک: اسناد...، 6 بب. در طول‌ سالیان‌ بعد نیز علما و رجال‌ سیاسى‌ ایران‌ از پى‌گیری‌ موضوع‌ تجدید بنای‌ گورستان‌ بقیع‌ چنان‌که‌ شایستة آن‌ است‌، باز نایستاده‌اند برای‌ اسناد رسمى‌، نک: همان‌، 49 بب؛ برای‌ کوششهای‌ علمى‌ دایر بر لزوم‌ تجدید بنای‌ بقیع‌ و زیارت‌ آنجا، نک: امین‌، 57 بب؛ سبحانى‌، 3 بب.
باید گفت‌: در مجامیع‌ حدیثى‌ هم‌ فضایل‌ منسوب‌ به‌ بقیع‌ به‌ تفصیل‌ آمده‌است‌مثلاًنک: مراغى‌، 25؛ فاسى‌،/01 بب؛سمهودی‌،/88 - 89. همچنین‌ دربارة بقیع‌ پاره‌ای‌ آثار اختصاصى‌ نگارش‌ یافته‌ که‌ از آن‌ جمله‌ است‌: البقیع‌ قصة تدمیر آل‌ سعود للا¸ثار الاسلامیة، نوشتة یوسف‌ هاجری‌ بیروت‌، 411ق‌/990م‌؛ قبور ائمة البقیع‌ قبل‌ تهدیمها، اثر عبدالحسین‌ حیدری‌ موسوی‌ بیروت‌، 420ق‌/ 999م‌، و البقیع‌ الغرقد، از محمد حسینى‌ شیرازی‌ بیروت‌، 420ق‌/999م‌.
مآخذ: ابن‌ اثیر، الکامل‌؛ ابن‌ براج‌، عبدالعزیز، المهذب‌، قم‌، 406ق‌/986م‌؛ ابن‌ بطوطه‌، رحلة، به‌ کوشش‌ على‌ منتصر کتانى‌، بیروت‌، 405ق‌/985م‌؛ ابن‌ جبیر، محمد، رحلة، بیروت‌، 384ق‌/964م‌؛ ابن‌ سعد، محمد، الطبقات‌ الکبری‌، بیروت‌، دارصادر؛ ابن‌ شبه‌، عمر، تاریخ‌ المدینة المنورة، به‌ کوشش‌ فهیم‌ محمد شلتوت‌، قم‌، 410ق‌/990م‌؛ ابن‌ قتیبه‌، محمد، المعارف‌، به‌ کوشش‌ ثروت‌ عکاشه‌، قاهره‌، 960م‌؛ ابن‌ قولویه‌، جعفر، کامل‌ الزیارات‌، به‌ کوشش‌ عبدالحسین‌ امینى‌ تبریزی‌، نجف‌، 356ق‌/937م‌؛ ابن‌ نجار، محمد، الدرة الثمینة، به‌ کوشش‌ محمد زینهم‌ محمد عزب‌، قاهره‌، 416ق‌/995م‌؛ ابوعبید بکری‌، عبدالله‌، معجم‌مااستعجم‌، به‌ کوشش‌ مصطفى‌ سقا، قاهره‌، 364ق‌/945م‌؛ اخبار الدولة العباسیة، به‌ کوشش‌ عبدالعزیز دوری‌ و عبدالجبار مطلبى‌، بیروت‌، 971م‌؛ اسناد روابط ایران‌ و عربستان‌ سعودی‌ 304- 357ش‌، به‌ کوشش‌ على‌ محقق‌، تهران‌، 379ش‌؛ امین‌، محسن‌، کشف‌ الارتیاب‌، تهران‌، کتابخانة بزرگ‌ اسلامى‌؛ اولیاچلبى‌، الرحلة الحجازیة، ترجمة احمد مرسى‌، قاهره‌، 420ق‌/999م‌؛ «البقیع‌» نک: مل ، امارة ؛بلاذری‌، احمد، جمل‌ من‌ انساب‌ الاشراف‌، به‌ کوشش‌ سهیل‌ زکار و ریاض‌ زرکلى‌، بیروت‌، 996م‌؛ حازمى‌، محمد، الاماکن‌، به‌ کوشش‌ حمد جاسر، حجاز، 415ق‌؛ حسام‌ السلطنه‌، سلطان‌ مراد، سفرنامة مکه‌، به‌ کوشش‌ رسول‌ جعفریان‌، قم‌، 374ش‌؛ حکیم‌، محسن‌، دلیل‌ الناسک‌، تهران‌، 389ق‌؛ دینوری‌، احمد، الاخبار الطوال‌، به‌ کوشش‌ عبدالمنعم‌ عامر، قاهره‌، 959م‌؛ سبحانى‌، جعفر، الوهابیة فى‌ المیزان‌، قم‌، 407ق‌؛ سخاوی‌، محمد، التحفة اللطیفة، به‌ کوشش‌ اسعد طرابزونى‌، 399ق‌/979م‌؛ سمهودی‌، على‌، وفاء الوفا، به‌ کوشش‌ محمد محیى‌ الدین‌ عبدالحمید، بیروت‌، 404ق‌/984م‌؛ شیخ‌ طوسى‌، محمد، المبسوط، به‌ کوشش‌ محمد تقى‌ کشفى‌، بیروت‌، 412ق‌/992م‌؛ شیخ‌ مفید، محمد، الارشاد، قم‌، 413ق‌؛ همو، المزار، به‌ کوشش‌ محمدباقر ابطحى‌، قم‌، 409ق‌؛ همو، المقنعة، قم‌، 410ق‌؛ صاحب‌ جواهر، محمد حسن‌، جواهر الکلام‌، به‌ کوشش‌ عباس‌ قوچانى‌، تهران‌، 392ق‌؛ على‌ بن‌ موسى‌، «وصف‌ المدینة المنورة»، رسائل‌ فى‌ تاریخ‌ المدینة المنورة، به‌ کوشش‌ حمد جاسر، ریاض‌، دارالیمامه‌؛ فاسى‌، محمد، شفاء الغرام‌، بیروت‌، دارالکتب‌ العلمیه‌؛ فرهاد میرزا قاجار، سفرنامه‌، به‌ کوشش‌ اسماعیل‌ نواب‌ صفا، تهران‌، 366ش‌؛ مجلسى‌، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت‌، 403ق‌/983م‌؛ محقق‌، على‌، «بررسى‌ تطبیقى‌ شکل‌گیری‌ دو نظام‌ جدید»، «اسناد روابط ایران‌...» هم ؛ محقق‌ حلى‌، جعفر، شرایع‌ الاسلام‌، به‌ کوشش‌ صادق‌ شیرازی‌، تهران‌، 409ق‌؛ «مذاکرات‌ مجلس‌ شورای‌ ملى‌»، اطلاعات‌، 1 شهریور 305ش‌، س‌، شم 5؛ مراغى‌، ابوبکر، تحقیق‌ النصرة، به‌ کوشش‌ محمد عبدالجواد اصمعى‌، بیروت‌، 401ق‌/ 981م‌؛ مسعودی‌، على‌، مروج‌ الذهب‌، به‌ کوشش‌ شارل‌ پلا، بیروت‌، 973م‌؛ معصوم‌ علیشاه‌، محمد معصوم‌، سفرنامه‌، تهران‌، 362ش‌؛ نجفى‌، محمدباقر، مدینه‌ شناسى‌، کلن‌، 364ش‌؛ نجمى‌، محمد صادق‌، «تاریخ‌ حرم‌ ائمة بقیع‌»، میقات‌ حج‌، 373ش‌، س‌ ، شم ؛ واقدی‌، محمد، المغازی‌، به‌ کوشش‌ مارسدن‌ جونز، لندن‌، 966م‌؛ هاجری‌، یوسف‌، البقیع‌، بیروت‌، 411ق‌/991م‌؛ هدایت‌، مهدیقلى‌، سفرنامه‌، تهران‌، مطبعة مجلس‌؛ یاقوت‌، بلدان‌؛ یعقوبى‌، احمد، تاریخ‌، به‌ کوشش‌ هوتسما، لیدن‌، 969م‌؛ نیز: html. sa/fadealwamaalim2. gov. imaratalmadinah. www. Imarat...,




نظرات کاربران